Wie lust er nog voedsel voor de geest? De reacties op De revanche van de roman

De boekenmarkt krimpt en de literatuur heeft daar het meest onder te lijden. In 2012 kozen lezers het vaakst voor de erotiek van E.L. James, biografieën van ex-voetballers of kookboeken, zo meldt de Volkskrant. Als de huidige lezer kiest op basis van genot en voyeurisme, wat kan literatuur deze snackende lezer dan nog bieden? En wat is dat eigenlijk, literatuur?

Door Annemarije Visser

In De revanche van de roman (2009) beschrijft Thomas Vaessens, Amsterdamse hoogleraar moderne letterkunde, hoe enkele romanschrijvers de brug slaan naar deze zoekgeraakte lezer. ‘Laatpostmodernisten’ als Arnon Grunberg, Joost Zwagerman en Maxim Februari zouden de literatuur terugbrengen in het publieke debat. Deze schrijvers springen met een rugzak vol engagement uit de literaire ivoren toren en belanden middenin de samenleving. Vaessens pleit ervoor de literatuur te verbinden met de levende wereld van vandaag. ‘De literatuur mag niet in een reservaat veranderen.’ Deze literatuuropvatting bleek controversieel: recensenten vielen over elkaar heen in hun afwijzingen en op de cover van Vrij Nederland werd de hoogleraar zelfs een populist genoemd.

Niets opdringen

Veel critici in dag- en weekbladen, onder wie een flink aantal schrijvers, menen dat Vaessens iets vraagt dat literatuur helemaal niet hoort te doen. Een schrijver zou geen oplossingen of antwoorden aan zijn lezer moeten opdringen. Literatuur wordt niet geschreven door dominees of politici. De urgentie van het schrijven is er niet op gericht iets te veranderen in de werkelijkheid. Het startpunt is de ‘oerdrang’ van de schrijver om een persoonlijke zoektocht in tekst te gieten. Literatuur is geen pamflet: de literaire schrijver is autonoom, aldus deze critici.

Vorm

Bovendien geven veel van de critici aan dat ze eerder de vorm dan de inhoud als de ziel van literatuur beschouwen. Zo beschuldigen Carel Peeters (Vrij Nederland) en Arie Storm (De Groene Amsterdammer) Vaessens ervan ‘de literatuur’ af te schaffen als deze alleen nog maar beoordeeld wordt op haar relatie met de actualiteit. De kenmerken van een goede roman zouden juist zijn te vinden in de schrijfstijl, humor en ironie, in compositie, complexiteit en gelaagdheid en in originaliteit van al deze aspecten. Een authentieke literaire vorm maakt een roman tot goede literatuur. Bovendien onderscheidt de roman zich daarmee van een medium als televisie, dat nu juist wél het gesprek van de dag presenteert.

Symbolisch dood

In plaats van het presenteren van een overzichtelijk verhaal, moet literatuur als kunstvorm juist ontregelen, onderzoeken en volgens Februari zelfs ‘ongrijpbaar’ zijn. De academische bijdragen aan het debat rond Vaessens’ boek verklaren deze eigenschap van literatuur vanuit het begrip intertekstualiteit. Elke tekst bevat door de schrijver bedoelde, maar ook onbedoelde echo’s van andere cultuuruitingen. De tekst is een klein knooppunt in een immens netwerk. Dat betekent dat de auteur de betekenis van de tekst niet meer zelf in de hand heeft. Hij is door Roland Barthes zelfs symbolisch dood verklaard: het is de lezer die de tekstbetekenis actief tot stand brengt. Vaessens zou de auteur uit zijn graf laten herrijzen. Maar omdat een roman een voortdurende dialoog vormt met andere teksten, is de uiting van een schrijver nooit terug te brengen tot een eenduidige, maatschappelijk relevante boodschap, zo menen de critici. Doe je dat wel, dan druk je de gehele complexe textuur van lagen en verwijzingen plat tot een dunne flyer met een politieke leus.  

Voedsel voor de geest

Als literatuur niet bijdraagt aan het gesprek van de dag, geen oplossingen biedt voor maatschappelijke problemen en nooit een eenduidige moraal bevat, wat biedt het de lezer dan wel? Literatuur biedt een fictionele werkelijkheid, waarop je als lezer kunt reflecteren met behulp van je verbeelding. Daarmee stimuleert lezen bewustzijn: het denken over het menszijn. Dit vereist een geduldige omgang met een complexe, meerduidige tekst die de lezer zelf betekenis moet geven.

Met deze strikte literatuuropvatting wil het literaire veld haar geliefde kunstvorm onderscheiden van andere media. Problematisch is dat daarmee haar bereik ook wordt gelimiteerd tot een selecte groep fijnproevers. Literatuur is exclusief voedsel voor de geest. Maar geestelijke inspanning en verdieping vormen een leesdoel waar veel mensen nu een boek niet meer voor openslaan. De snackers vullen zich liever met smakelijke porno, sportontboezemingen of snelle recepten.  

Recent Related Posts

Reacties zijn gesloten.